Is gáis iad gáis cheaptha teasa a ionsúnn agus a astaíonn radaíocht infridheirg an Domhain arís, rud a choinníonn teas san atmaisféar. Tá an próiseas nádúrtha seo, ar a dtugtar an éifeacht cheaptha teasa, ríthábhachtach chun aeráid an Domhain a chothabháil. Gan gáis cheaptha teasa, bheadh meánteocht an Domhain thart ar -18 °C. Ó lár an naoú haois déag i leith, áfach, tá méadú suntasach tagtha ar thiúchan na ngás ceaptha teasa mar thoradh ar ghníomhaíochtaí an duine, amhail breoslaí iontaise a dhó, dífhoraoisiú agus próisis thionsclaíocha. Mar thoradh air sin, tá an éifeacht cheaptha teasa treisithe agus tá athrú aeráide ag tarlú.

Chun cothromaíocht aeráide an Domhain a choinneáil, ba cheart go mbeadh an méid fuinnimh a ionsúnn an Domhan ón nGrian cothrom leis an méid fuinnimh a radaíonn sé ar ais isteach sa spás. Tá formhór an fhuinnimh a fhágann an Domhan i bhfoirm radaíochta infridheirge. Ionsúnn gáis cheaptha teasa, lena n-áirítear dé-ocsaíd charbóin (CO₂), meatán (CH₄), gal uisce (H₂O), ocsaíd nítriúil (N₂O), agus ózón (O₃), an radaíocht infridheirg seo agus astaíonn siad arís í i ngach treo, lena n-áirítear ar ais i dtreo dhromchla an Domhain. De réir mar a mhéadaíonn tiúchan na ngás seo, ionsúitear agus astaítear arís níos mó radaíochta infridheirge, rud a laghdaíonn an méid teasa a éalaíonn isteach sa spás. Mar thoradh air sin, cruthaítear éagothroime fuinnimh ghlan, rud a fhágann go mbíonn an pláinéad ag téamh.

An Éifeacht Cheaptha Teasa

Is uirlisí cumhachtacha iad múnlaí aeráide, ar a dtugtar Múnlaí Chóras an Domhain freisin, chun iompar na haeráide a thuiscint agus a thuar thar thréimhsí ama a shíneann ó shéasúir go dtí na céadta bliain. Úsáideann na múnlaí seo cothromóidí matamaiticiúla casta chun an t-idirghníomhú idir comhpháirteanna éagsúla de chóras aeráide an Domhain a insamhladh, lena n-áirítear próisis a bhaineann leis an atmaisféar, na haigéin, dromchlaí talún agus an t-oighear farraige. Comhtháthaíonn múnlaí aeráide nua-aimseartha an fhisic, an cheimic agus an bhitheolaíocht chun meicníochtaí aiseolais a léiriú, lena n-áirítear iad siúd a bhaineann leis an timthriall carbóin agus leis an bhfásra. Teastaíonn acmhainní ríomhaireachta an-mhóra chun na múnlaí seo a rith, agus déantar iad a fhorghníomhú ar shár-ríomhairí den chéad scoth.

Cé go bhfuil feabhas mór tagtha ar mhúnlaí aeráide le blianta beaga anuas, tá teorainneacha leo fós. Áirítear ar na príomhfhoinsí éiginnteachta, éagsúlacht nádúrtha sa chóras aeráide, simplithe dosheachanta i bhfoirmliú na múnlaí, agus éiginnteacht maidir le hastaíochtaí gás ceaptha teasa agus truailleán amach anseo. Chun aghaidh a thabhairt ar na héiginnteachtaí sin, reáchtálann eolaithe sraitheanna insamhaltaí ina n-úsáidtear iliomad múnlaí agus réimse cásanna éagsúla maidir le dálaí atmaisféaracha amach anseo. Soláthraíonn an cur chuige seo tuiscint níos iontaofa ar na torthaí aeráide a d’fhéadfadh teacht chun cinn agus cabhraíonn sé le cinnteoireacht eolasach i ndomhan atá ag athrú.

Bunaíodh an cuibhreannas CE-an Domhan chun múnla aeráide domhanda atmaisféir-aigéin-talaimh-bithsféir nua agus feabhsaithe agus cúpláilte go hiomlán a fhorbairt. Cuimsíonn Met Éireann agus Ionad na hÉireann um Ríomhaireacht Ardleibhéil cuibhreannas CE-an Domhain d’Éire.

Is é an Painéal Idir-Rialtasach ar Athrú Aeráide (PIRAA), a bhunaigh na Náisiúin Aontaithe sa bhliain 1988, an comhlacht idirnáisiúnta a dhéanann measúnú ar an bhfianaise eolaíoch is déanaí maidir leis an athrú aeráide. Foilsíonn sé tuarascálacha cuimsitheacha gach 5 go 7 mbliana. Foilsíodh an Séú Tuarascáil Mheasúnaithe (AR6) i gcéimeanna idir 2021 agus 2023 agus is í an achoimre is cuimsithí agus is úire ar eolaíocht an athraithe aeráide go dtí seo í.

Thug AR6 isteach creat na gConairí Comhroinnte Socheacnamaíocha, a nascann cásanna socheacnamaíocha le conairí thiúchan gás ceaptha teasa chun iniúchadh a dhéanamh ar na cineálacha éagsúla aeráide a d’fhéadfadh a bheith ann amach anseo. Cuimsíonn na cásanna sin conairí íseal-astaíochtaí (mar shampla SSP1-1.9) go conairí ard-astaíochtaí (mar shampla SSP5-8.5), agus tugann siad léargas ar na hiarmhairtí a d’fhéadfadh a bheith ag roghanna éagsúla beartais agus forbartha sochaí.

• Tá tionchar an duine ar an gcóras aeráide gan dabht, agus shroich meánteocht dhromchla an domhain thart ar 1.1 °C os cionn leibhéil 1850–1900 sa tréimhse 2011-2020.
• Tá an téamh domhanda ag tarlú ar ráta nach bhfacthas riamh cheana, agus tá cuid mhór de na hathruithe atá tugtha faoi deara, amhail ardú ar leibhéal na farraige agus cúlú oighearshruthanna, dochúlaithe ar feadh na gcéadta bliain, nó fiú na mílte bliain.
• Chun an téamh domhanda a theorannú go 1.5 °C nó 2 °C, beidh gá le laghduithe láithreacha, suntasacha agus leanúnacha ar astaíochtaí gás ceaptha teasa, agus beidh ar astaíochtaí domhanda an buaicphointe a bhaint amach chomh luath agus is féidir.
• Gan iarrachtaí láidre maolaithe, d’fhéadfadh teochtaí domhanda ardú os cionn 2 °C faoi dheireadh na haoise faoi chásanna ard-astaíochtaí, rud a bheadh ina chúis le tionchair thromchúiseacha ar éiceachórais, ar shochaí an duine agus ar an ngeilleagar.
• Tá tiúchan atmaisféarach CO₂ níos airde anois ná mar a bhí tráth ar bith le dhá mhilliún bliain ar a laghad, agus tá tiúchan CH₄ agus N₂O níos airde ná mar a bhí tráth ar bith le 800,000 bliain ar a laghad.

Tionscnamh atá faoi cheannas Met Éireann is ea an TRANSLATE chun réamh-mheastacháin aeráide na todhchaí a chaighdeánú d’Éirinn agus chun seirbhísí aeráide a fhorbairt a fhreastalaíonn ar riachtanais faisnéise aeráide na gcinnteoirí. Is comhiarracht é arna stiúradh ag taighdeoirí aeráide ó Ollscoil na Gaillimhe – Ionad na hÉireann um Ríomhaireacht Ardleibhéil (IÉRA) agus ó Choláiste na hOllscoile, Corcaigh – Ionad Taighde Fhondúireacht Eolaíochta Éireann um Fhuinneamh, Aeráid agus Mara (MaREI), le tacaíocht ó aeráideolaithe Met Éireann.

Cuirtear réamh-mheastacháin TRANSLATE ar fáil faoi réimse cásanna éagsúla don todhchaí, lena n-áirítear Conairí Tiúchana Ionadaíocha (RCPanna) agus Leibhéil Téimh Dhomhanda (GWLanna), ós rud é go mbeidh aeráid na hÉireann amach anseo ag brath ar an méid a laghdófar astaíochtaí gás ceaptha teasa ar fud an domhain. Léiríonn TRANSLATE go leanfaidh Éire de bheith ag téamh agus go n-athróidh patrúin bháistí sna blianta amach romhainn. Braithfidh méid na n-athruithe ar an leibhéal téimh dhomhanda a bhainfear amach.

• Athruithe ar an Teocht:
  • Samhradh: D’fhéadfadh meánteochtaí uasta an tsamhraidh ardú os cionn 2 °C, rud a d’fhágfadh samhraí níos teo agus méadú ar mhinicíocht agus ar dhéine na dtonnta teasa.
  • Geimhreadh: D’fhéadfadh meánteochtaí íosta an gheimhridh ardú níos mó ná 2 °C. Beidh tionchar ag na hathruithe seo ar fhad an tséasúir fáis sa talmhaíocht agus ar leathadh lotnaidí agus galair.
• Athruithe ar an mBáisteach:
  • Samhradh: D’fhéadfadh laghdú de thart ar 9% teacht ar an mbáisteach sa samhradh, rud a d’fhéadfadh ganntanas uisce a chruthú agus tionchar diúltach a imirt ar an talmhaíocht.
  • Geimhreadh: D’fhéadfadh méadú suas le 24% teacht ar an mbáisteach sa gheimhreadh, rud a mhéadódh an baol tuilte i go leor ceantar.

Léiríonn an ghrafaic thíos na hathruithe réamh-mheasta ar theocht agus ar bháisteach sa samhradh agus sa gheimhreadh faoi leibhéil éagsúla téimh dhomhanda.

Léiríonn an tábla thuas an chaoi a bhféadfadh príomhtháscairí aeráide in Éirinn athrú faoi thairseacha éagsúla téimh dhomhanda. Tá an domhan téite thart ar 1.1 °C cheana féin os cionn leibhéil réamhthionsclaíocha, dá bhrí sin, léiríonn an bosca liath aeráid reatha na hÉireann. Is iad na figiúirí troma i lár gach colúin meánluachanna na samhlacha uile. Tugtar an raon idir na samhlacha uile i lúibíní liatha faoi na meánluachanna. Léiríonn an chéad luach an 10ú peircintíl (tá seans 90% ann go mbeidh an luach iarbhír níos airde), agus léiríonn an dara luach an 90ú peircintíl (tá seans 90% ann go mbeidh an luach iarbhír níos ísle) de shraith na samhlacha.

Leagann na réamh-mheastacháin seo béim ar an ngá atá le straitéisí cuimsitheacha oiriúnaithe don athrú aeráide agus maolaithe ar an athrú aeráide chun aghaidh a thabhairt ar na dúshláin éagsúla a bheidh roimh Éirinn.

e haghaidh tuilleadh eolais faoi réamh-mheastacháin aeráide na hÉireann amach anseo, lena n-áirítear réamh-mheastacháin do gach contae, féach ar leathanach gréasáin an tionscadail TRANSLATE. .

Chomh maith le hanailísí ar aeráid na linne seo caite agus réamh-mheastacháin ar aeráid na todhchaí a chur ar fáil, comhordaíonn Met Éireann freisin an Creat Náisiúnta um Sheirbhísí Aeráide (NFCS) . Is éard is “Seirbhís Aeráide” ann ná faisnéis aeráide a sholáthar chun cabhrú le cinnteoireacht atá cliste ó thaobh na haeráide de.

Nascann an Creat Náisiúnta um Sheirbhísí Aeráide seirbhísí agus gníomhaíochtaí faisnéise aeráide ar fud na hÉireann chun comhroinnt eolais agus faisnéise a chur chun cinn, agus chun faisnéis iontaofa agus an eolaíocht is déanaí a chur ar fáil mar thaca le hÉirinn atá níos athléimní i leith an athraithe aeráide. Cuireann an creat seo faisnéis agus tionscadail atá ann cheana féin (amhail TRANSLATE chun cinn, agus cuireann sé úsáideoirí ar an eolas faoi fhoinsí ábhartha faisnéise aeráide atá oiriúnach dá gcuid riachtanas.

Tacaíonn an Creat Náisiúnta um Sheirbhísí Aeráide le Plean Gníomhaithe ar son na hAeráide na hÉireann , An Measúnú Náisiúnta ar Rioscaí an Athraithe Aeráide , agus Pleananna Oiriúnaithe Earnála. .

Tá tuilleadh eolais faoin gCreat Náisiúnta um Sheirbhísí Aeráide ar fáil ar an leathanach gréasáin tiomnaithe. .

Tá meánleibhéal na farraige ar fud an domhain ardaithe idir 21 cm agus 24 cm ó bhí 1880 ann. Tá an t-ardú seo den chuid is mó mar thoradh ar dhá phríomhfhachtóir, leá oighearshruthanna agus oighearchlúideacha, agus leá-uisce sna haigéin, agus fairsingiú teirmeach uisce na farraige de réir mar a théann sé i méid nuair a théann sé i dteocht. Sa bhliain 2023, bhí meánleibhéal na farraige ar fud an domhain 101.4 mm níos airde ná mar a bhí sa bhliain 1993, rud a fhágann gurbh í an bhliain sin an meánleibhéal bliantúil ba airde ó cuireadh tús le tomhais satailíte.

Idir 2006 agus 2015, d’ardaigh meánleibhéal na farraige ar fud an domhain ag ráta de thart ar 3.6 mm sa bhliain, ráta atá timpeall 2.5 oiread níos tapúla ná an meánráta de 1.4 mm sa bhliain a taifeadadh le linn fhormhór an fichiú haois. Faoi dheireadh na haoise seo, meastar gur dócha go mbeidh ardú 0.3 m ar a laghad tagtha ar mheánleibhéal na farraige i gcomparáid leis an mbliain 2000, fiú má leanann astaíochtaí gás ceaptha teasa conair íseal sna blianta amach romhainn [3].

Is féidir an uirlis thíos a úsáid chun na réamh-mheastacháin maidir le hardú leibhéal na farraige atá foilsithe ag an bPainéal Idir-Rialtasach ar Athrú Aeráide (PIRAA) [1] a fhiosrú. [1].

Tá na cathracha is mó in Éirinn i láithreacha cósta agus i mbaol taoidí, agus bheadh tionchair mhóra eacnamaíochta, sóisialta agus timpeallachta ag aon ardú suntasach ar leibhéil farraige. Bheadh méadú ar chreimeadh cósta, tuilte agus damáiste maoine agus bonneagair mar thoradh ar leibhéil farraige a bheith ag ardú timpeall na hÉireann.

Uirlis NASA maidir le Réamh-mheastacháin ar Ardú Leibhéal na Farraige

Léiríonn na réamh-mheastacháin aeráide is déanaí d’Éirinn, bunaithe ar shonraí CMIP6 [4] agus ar mhúnlaí aeráide ardtaifigh, gur dócha go laghdóidh an acmhainn bhliantúil fuinnimh ghaoithe atá ar fáil. Faoi chás íseal-astaíochtaí, meastar go laghdóidh an chumhacht ghaoithe bhliantúil shrianta idir 3.6% agus 5.8% sa tréimhse 2021-2050. Faoi chás ard-astaíochtaí, d’fhéadfadh an laghdú sin méadú go dtí idir 6.9% agus 10.8% faoi dheireadh an aonú haois is fiche (2071-2100). Léiríonn an léaráid thíos na hathruithe réamh-mheasta ar acmhainn fuinnimh ghaoithe faoi na cásanna éagsúla don todhchaí.

Tá athrú aeráide ina bhagairt mhór ar dhúlra dúchasach agus ar bhithéagsúlacht na hÉireann. D’fhéadfadh sé cur le leathadh lotnaidí nua, galair nua agus speicis choimhthíocha ionracha. Is féidir leas a bhaint as an dúlra féin chun cabhrú linn dul i ngleic leis an athrú aeráide. Is féidir le réitigh atá bunaithe ar an dúlra, amhail athchóiriú éiceachóras, dé-ocsaíd charbóin a bhaint as an atmaisféar agus í a stóráil, agus ag an am céanna cabhrú le pobail agus le héiceachórais dul in oiriúint d’athrú aeráide.

Tá sé mar aidhm ag Dlí an Aontais Eorpaigh um Athchóiriú an Dúlra, a glacadh sa bhliain 2024, éiceachórais, gnáthóga agus speicis ar fud limistéir talún agus mara an Aontais Eorpaigh a athchóiriú. Is é an cuspóir ná téarnamh fadtéarmach dúlra atá saibhir ó thaobh na bithéagsúlachta de agus atá níos athléimní a chinntiú, agus ag an am céanna tacú le cuspóirí an Aontais maidir le maolú ar an athrú aeráide agus oiriúnú don athrú aeráide. [5]

Tacóidh Plean Náisiúnta na hÉireann um Athchóiriú an Dúlra, a eascraíonn as an reachtaíocht seo, le caomhnú na bithéagsúlachta agus le cur i bhfeidhm réiteach atá bunaithe ar an dúlra. [6]

Is éard is maolú ann ná gníomhartha a dhéantar chun astaíochtaí gás ceaptha teasa a laghdú nó a chosc, nó chun linnte carbóin a neartú ( is córas nádúrtha nó saorga é linn charbóin a ionsúnn agus a stórálann níos mó dé-ocsaíde carbóin ón atmaisféar ná mar a scaoileann sé amach ). Adaptation is action taken that helps reduce vulnerability and exposure to current or expected climate change. Leagtar amach i bPlean Gníomhaithe ar son na hAeráide na hÉireann [7] na buiséid charbóin agus na huasteorainneacha astaíochtaí earnála, agus leagtar amach conair chun astaíochtaí gás ceaptha teasa na hÉireann a laghdú faoi leath faoi 2030 agus neodracht a bhaint amach tráth nach déanaí ná 2050.

Leagtar amach sa Chreat Náisiúnta um Oiriúnú (NAF) [8] straitéis náisiúnta na hÉireann chun leochaileacht na tíre i leith thionchair dhiúltacha an athraithe aeráide a laghdú agus leas a bhaint as aon deiseanna dearfacha a d’fhéadfadh teacht chun cinn. Glactar sa Chreat Náisiúnta um Oiriúnú le cur chuige comhordaithe ar fud an Rialtais agus na sochaí chun oiriúnú don athrú aeráide a chur chun cinn.

Tacaíonn an Creat Náisiúnta um Sheirbhísí Aeráide (NFCS) leis an gCreat Náisiúnta um Oiriúnú trí chabhrú le hearnálacha Pleananna Oiriúnaithe Earnála (SAPanna) a ullmhú agus a chur i bhfeidhm. Tá tuilleadh eolais ar fáil  faoi conas is féidir leis an gCreat Náisiúnta um Sheirbhísí Aeráide tacú leis na Pleananna Oiriúnaithe Earnála.